1001 tip chỉnh nha – P2

Xem lại phần 1 tại đây.

CHƯƠNG 1. LỰC VÀ PHẢN LỰC

2. Di chuyển tịnh tiến: Đây là một trong những chuyển động khó thực hiện nhất trong chỉnh nha, còn được gọi là di chuyển toàn khối (in-mass movement) hoặc di chuyển toàn thân (bodily movement). Chuyển động này xảy ra khi thân răng và chóp chân răng cùng dịch chuyển theo phương ngang. Chỉ có thể đạt được khi đường tác dụng của lực đi qua tâm cản của răng, bằng cách sử dụng power arm, giúp đường tác dụng của lực đi trực tiếp qua tâm cản.

Di chuyển tịnh tiến là một trong những chuyển động khó đạt được nhất trong chỉnh nha. Điều này xuất phát từ các đặc điểm giải phẫu bao quanh răng khiến việc tác dụng lực đi qua tâm cản trở nên rất khó khăn, do đó rất khó đạt được sự tịnh tiến thuần túy.

Mặc dù trong phần lớn trường hợp, muốn di chuyển răng theo kiểu tịnh tiến nhưng thực tế răng sẽ không tịnh tiến hoàn toàn mà có xu hướng xoay nhẹ theo hướng của lực tác dụng, bởi vì lực thường nằm lệch khỏi tâm cản của răng; do đó răng sẽ vừa di chuyển tịnh tiến vừa xoay.

3. Di chuyển chân răng: Trong kiểu chuyển động này, một moment và một lực được áp dụng để chỉ di chuyển chân răng, còn thân răng không dịch chuyển. Đây là chuyển động tốt nhất để thay đổi trục dọc của răng mà không làm thay đổi vị trí rìa cắn.

Di chuyển chân răng thường được sử dụng để tạo torque cho răng cửa, dựng thẳng chân răng nanh sau khi đóng khoảng, dựng thẳng các răng sau bị nghiêng gần, v.v.

4. Xoay răng: Để tạo ra chuyển động này cần có một ngẫu lực (couple) hoặc các lực đồng phẳng (là các lực có đường tác dụng nằm trong cùng một mặt phẳng), có khả năng tạo ra sự xoay thuần túy quanh trục dọc của răng (quan sát từ mặt nhai).

Ngẫu lực (Couple) là gì?

Ngẫu lực được định nghĩa là hai lực song song có cùng độ lớn nhưng ngược chiều nhau. Đây là hệ lực duy nhất có khả năng tạo ra sự xoay thuần túy của một vật thể quanh tâm cản của nó.

Trong trường hợp này, răng vẫn giữ nguyên vị trí vì hai lực triệt tiêu lẫn nhau do các đường tác dụng của lực nằm cách tâm cản một khoảng vuông góc bằng nhau, chỉ còn lại moment thuần túy (xoay thuần túy).

Cân bằng tĩnh là gì?

Để đạt được trạng thái cân bằng tĩnh trong một hệ thống chỉnh nha, cần thỏa mãn ba tiêu chí cơ bản:

1. Tổng tất cả các lực theo phương thẳng đứng tác dụng trong hệ thống phải bằng 0.
2. Tổng tất cả các lực theo phương ngang tác dụng trong hệ thống phải bằng 0.
3. Tổng các moment có thể tác dụng tại bất kỳ điểm nào phải bằng 0.

Sau khi hiểu rõ các khái niệm cơ bản về cơ sinh học chỉnh nha và sinh lý học của sự di chuyển răng, chúng ta sẽ phân tích các lực và phản lực có thể xảy ra trong những giai đoạn khác nhau của điều trị chỉnh nha, đồng thời lựa chọn, áp dụng và kiểm soát một cách hiệu quả các hệ lực được sử dụng.

LỰC VÀ PHẢN LỰC

Định luật thứ ba của Newton được áp dụng trong hầu hết các chuyển động chỉnh nha; đó là định luật lực và phản lực: mỗi lực luôn tồn tại một phản lực bằng về độ lớn và ngược chiều. Đôi khi phản lực của một chuyển động lại tạo ra một chuyển động không mong muốn.

Một ví dụ khác của định luật ba Newton là khi chúng ta muốn sắp đều các răng bị lún hoặc trồi. Cùng một lực được tạo ra để thực hiện các chuyển động này sẽ đồng thời tác động lên răng kế cận, gây ra sự di chuyển theo ngược với hướng mong muốn.

Để xác định tác dụng của một đoạn bẻ dây (bend), chúng ta phải biết vị trí đặt bẻ dây. Từ đó có thể xác định loại lực nào sẽ được tạo ra và những moment nào có thể xuất hiện trên một nhóm răng nhất định.

Cách đơn giản nhất để xác định hướng chuyển động do một bẻ dây trên dây cung tạo ra là đặt bẻ dây đó thụ động vào khe của hai mắc cài và quan sát hướng mà dây cung chỉ tới. Nhờ đó, khi kích hoạt dây bằng cách đặt nó vào khe mắc cài, chúng ta có thể dự đoán hướng chuyển động sẽ xảy ra.

Trong các hình ảnh này, chúng ta có thể quan sát hướng mà dây cung đi tới khi được đặt thụ động vào khe mắc cài răng cửa giữa, cũng như những chuyển động có thể xảy ra khi dây được kích hoạt.

Ngay khi gắn dây cung vào khe mắc cài răng cửa bên, răng cửa bên sẽ bị lún trong khi răng cửa giữa sẽ bị trồi (lực và phản lực theo định luật ba Newton).