Phần I. Các vận động và định nghĩa các vận động của hàm dưới

Chương 1 mô tả các vận động và vị trí của hàm dưới. Kiến thức cơ bản này là cần thiết cho bác sĩ lâm sàng, dù chỉ thay đổi khớp cắn của một răng hay cả một cung răng. Những thay đổi trong khớp cắn được thực hiện bởi chỉnh nha hoặc phục hình nha khoa cần phải hài hòa với các chuyển động này để giảm thiểu sự thay đổi thích nghi từ hệ thống nhai của bệnh nhân.

Chương 2 mô tả việc sử dụng giá khớp (articulator) để mô phỏng các vận động của hàm dưới nhằm phục vụ cho chẩn đoán khớp cắn và chế tác phục hình. Việc sử dụng một loại giá khớp phù hợp rất quan trọng, vì nếu không thì thông tin chẩn đoán sẽ không đầy đủ khi chỉ dựa vào thăm khám lâm sàng. Sử dụng giá khớp để làm phục hình giúp giảm lượng điều chỉnh tại ghế, làm cho phục hình hài hòa và không cản trở vận động của hàm dưới.

Chương 1. Các vận động và vị trí của hàm dưới

Nghiên cứu khớp cắn liên quan đến toàn bộ hệ thống nhai, bao gồm không chỉ tương quan tĩnh của răng mà còn cả sự tương tác chức năng giữa răng, mô nha chu, xương hàm, khớp thái dương hàm (TMJ), cơ và hệ thần kinh. Hiểu biết về tầm quan trọng của tất cả các thành phần trong hệ thống nhai trong chức năng bình thường, thói quen xấu và rối loạn là điều rất cần thiết.

Vận động chức năng (functional movement) của hàm dưới xảy ra trong quá trình nói, nhai và nuốt, diễn ra trong giới hạn ba chiều gọi là vị trí biên. Vị trí biên này được quyết định bởi hình thái của khớp thái dương hàm (TMJ) và hệ thần kinh – cơ liên quan. Các vận động chức năng bình thường có thể thường xuyên chạm tới các vị trí biên này, miễn là không có sự cản trở bởi tiếp xúc răng. Vị trí và vận động biên đã được chứng minh là tương đối ổn định, có thể lặp lại trong thời gian dài và do đó cung cấp những điểm tham chiếu hữu ích trong chẩn đoán và điều trị.

Vận động cận chức năng (vận động thói quen xấu) (parafunctional movement) của hàm dưới thường mang tính thói quen, bao gồm:

• • Tiếp xúc răng – răng (nghiến răng, siết chặt răng)
  • Răng – mô mềm (cắn môi, mút ngón tay)
  • Mô mềm – mô mềm (nuốt bất thường, đẩy hàm)
  • Vật ngoại lai – răng (cắn bút chì).

Vận động loạn năng (dysfunctional movement) của hàm dưới là những chuyển động bất thường hoặc bị suy giảm, gây ra bởi:

• • Rối loạn đĩa khớp của khớp thái dương hàm, hoặc
  • Tình trạng tăng hoạt động (hyperactivity) của cơ nhai.

Các vận động biên trong mặt phẳng dọc giữa

Vận động biên trong mặt phẳng đứng ngang

Hình 8. Trong tương quan bình thường, các múi trong (múi khẩu cái) của răng hàm trên và múi ngoài của răng hàm dưới được gọi là múi chịu lực. Những múi này chủ yếu có vai trò duy trì sự ổn định của vị trí khớp cắn trung tâm. Vì vậy múi không chịu lực sẽ là múi ngoài của răng hàm trên và múi trong của răng hàm dưới.

Trong vận động sang bên, lồi cầu bên làm việc có thể chỉ xoay, hoặc xoay đồng thời di chuyển sang bên, cũng có thể di chuyển lên trên hoặc xuống dưới. Vận động sang bên này được gọi là vận động Bennett, được định nghĩa là sự dịch chuyển toàn bộ của hàm dưới về phía bên làm việc trong quá trình trượt sang bên.

Vận động Bennett được cho là cần thiết để cho phép sự xoay của lồi cầu bên làm việc, do ảnh hưởng hạn chế của dây chằng khớp thái dương hàm ở bên làm việc, của thành hõm khớp và hình dạng lệch tâm của lồi cầu. Thời điểm và mức độ vận động Bennett thay đổi: nếu thành phần sang bên xảy ra sớm trong vận động, nó được gọi là trượt sang bên tức thì (sớm). Nếu thành phần sang bên diễn tiến từ từ thì gọi là trượt sang bên từ từ.

Nếu trong vận động sang bên chỉ có tiếp xúc giữa răng nanh ở bên làm việc thì được gọi là hướng dẫn răng nanh (canine guidance).

Hình 12. Tuy nhiên, nếu sự tiếp xúc răng xảy ra trong khi đưa hàm sang bên ở cả bên làm việc và bên không làm việc, thì những tiếp xúc này được gọi là tiếp xúc không làm việc (non-working contact).

Cần phân biệt sự khác nhau giữa cản trở (interference) và tiếp xúc (contact): Cản trở (interference) sẽ làm lệch đường đi của vận động hàm dưới. Tiếp xúc (contact) thì có thể không làm thay đổi đường đi của vận động.

Vận động biên của hàm dưới trong mặt phẳng ngang

Kiểm soát vận động của hàm dưới

Kiểu hình vận động của hàm dưới không chỉ được quyết định bởi giới hạn giải phẫu của khớp thái dương hàm, mà còn bởi hoạt động sinh lý của cơ khi chúng di chuyển hàm dưới trong phạm vi và đến giới hạn biên của vận động.

Các thụ thể cảm giác trong niêm mạc, mô nha chu, cơ và bao khớp thái dương hàm truyền xung thần kinh cảm giác thông qua các đường hướng tâm đến hệ thần kinh trung ương. Cảm giác bản thể từ các thụ thể dây chằng nha chu được dẫn truyền đến nhân cầu não giữa, và thông tin cảm giác được chuyển đến nhân cảm giác của thần kinh sinh ba.

Phản xạ vận động thông qua nhân vận động và các đường ly tâm của thần kinh sinh ba dẫn đến các cơ nhai có thể là đáp ứng đối với thông tin cảm giác này. Tuy nhiên, sự điều hòa từ các trung tâm cao hơn của não và  kích thích ngoại vi cũng có thể ảnh hưởng đến đáp ứng của cơ.

Căng thẳng hành vi có thể ảnh hưởng đến hoạt động của cơ nhai, thường gây ra sự tăng trương lực cơ. Bất kỳ tiếp xúc răng nào cản trở sự hài hòa sinh lý của chức năng cơ và vận động hàm dưới đều có thể gây ra tác động tương tự. Sự gia tăng hoạt động cơ này có thể biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau bao gồm: tăng mòn răng, gãy phục hình hoặc gãy răng, tăng độ lung lay răng và các triệu chứng rối loạn vận động hàm dưới.

Việc có hay không có sự hiện diện của các dấu hiệu bệnh lý khớp cắn phụ thuộc vào khả năng thích nghi của các thành phần trong hệ thống nhai của từng cá nhân. Khả năng thích nghi này của khớp thái dương hàm, cơ nhai, dây chằng nha chu và răng có thể bị suy giảm bởi bệnh thoái hóa khớp, căng thẳng, mất bám nha chu và phục hình yếu kém.

Xem tiếp phần 2 tại đây.

Nguồn: A Colour Atlas of Occlusion and Malocclusion – A.P.Howat, N.J.Capp, N.V.J.Barrett.