Kỹ thuật so màu răng và những sai lầm thường gặp

Việc so màu phụ thuộc rất nhiều vào trình độ và khả năng của các bác sĩ lâm sàng, chất lượng của bảng so màu, điều kiện cũng như kĩ thuật so màu được sử dụng.

Bảng so màu VITA cổ điển (VITA classical A1-D4) từ khi được giới thiệu vào năm 1956 thì đã trở thành tiêu chuẩn vàng trong so màu. Thật vậy, hầu hết các loại vật liệu phục hồi, đặc biệt là nhựa composite đều dựa vào nó.

Theo nhà sản xuất, các cây so màu A1-D4, theo thứ tự từ A đến D, được sản xuất dựa theo nhóm màu (Hue):

• Nhóm A là màu nâu đỏ (Reddish-brown).
• Nhóm B là màu vàng đỏ (Reddish-yellow).
• Nhóm C là màu xám (Grayish).
• Nhóm D là màu xám đỏ (Reddish-gray).

Độ Chroma và Value (xem thêm trong bài các yếu tố ảnh hưởng đến so màu răng) của mỗi nhóm màu được biểu thị bằng con số ngay sau kí tự chữ cái, số càng lớn thì răng càng tối và sẫm màu, nghĩa là số 1 thể hiện răng màu nhạt nhất và sáng nhất (Chroma thấp nhất, Value cao nhất), trong khi đó số 4 thể hiện Chroma lớn nhất và Value thấp nhất.

Bảng so màu VITA 3D Master

Các cây so màu của bảng VITA 3D Master có kí hiệu dạng số – chữ cái – số (ví dụ 3M2), lần lượt thể hiện Value, Hue và Chroma. Các nhóm cây so màu được sản xuất chủ yếu dựa trên độ Value:

• Nhóm 0: 3 cây (màu răng tẩy trắng, sáng nhất)
• Nhóm 1: 2 cây
• Nhóm 2: 7 cây
• Nhóm 3: 7 cây
• Nhóm 4: 7 cây
• Nhóm 5: 3 cây (tối nhất).

Các nhóm 0, 1 và 5 chỉ có 1 màu duy nhất (1 Hue) với kí tự trung tâm là M.

Ở các nhóm 2, 3 và 4, các cây so màu với màu khác nhau (Hue khác nhau) được xếp thành 3 hàng, và kí tự trung tâm là:

• L (left) là màu hơi vàng.
• M (Middle) là màu trung tính.
• R (right) là màu hơi đỏ.

Trong mỗi nhóm, độ Chroma được thể hiện bằng chữ số ngay sau kí tự trung tâm (kí tự trung tâm là đại diện cho Hue) và được sắp xếp theo chiều dọc:

• Số 1 là Chroma thấp (nhạt).
• Số 2 là Chroma trung bình.
• Số 3 là Chroma cao (sẫm màu).

Phương pháp so màu theo khuyến cáo của nhà sản xuất bao gồm 3 bước theo thứ tự sau:

1. Xác định Value (độ sáng): chọn một nhóm màu từ nhóm 0 đến nhóm 5, với nhóm 0 là màu sáng nhất (Value cao nhất) và nhóm 5 là tối nhất (Value thấp nhất) sao cho giống với độ sáng của răng cần so màu nhất, sau đó lấy nhóm cây M (medium) từ nhóm Value đã chọn.
2.  Xác định Chroma: từ nhóm cây M đã chọn, bác sĩ sẽ chọn một cây M trong đó có độ Chroma gần giống với răng cần so màu nhất (Chroma từ 1 đến 3, với 1 là nhạt nhất và 3 là đậm nhất).
3. Xác định Hue (màu): bác sĩ quan sát xem răng có màu hơi ngả vàng (L) hay đỏ (R) từ nhóm màu có độ Value và Chroma đã chọn trước đó. Ngoại trừ nhóm số 0, 1 và 5 thì không có sự khác nhau nào về Hue cả, nên đối với 3 nhóm này, việc so màu kết thúc ở bước số 2.

Những yếu tố quan trọng cần phải xem xét khi thực hiện so màu răng

Mong muốn của bệnh nhân

Yếu tố quan trọng đầu tiên cần chú ý là mong muốn của bệnh nhân về màu răng của mình. Thông thường, mong muốn của bệnh nhân sẽ rơi vào 1 trong 3 nhóm sau:

Nhóm 1. Hollywood: nhóm bệnh nhân muốn răng thật trắng và thẳng đều. Những bệnh nhân này thường là người nổi tiếng (H5.6).

Hình 5.6. Mong muốn của 1 bệnh nhân thuộc nhóm “Hollywood”. (a) Trước điều trị và (b) Sau điều trị theo mong muốn của bệnh nhân.

Nhóm 2. Alfred E. Newman: thiết kế và thực hiện phục hình hoàn toàn dựa trên chuyên môn của bác sĩ. Phần lớn bệnh nhân đều rơi vào nhóm này (H5.7).

Nhóm 3. Naturalist: bệnh nhân mong muốn phục hình thật tự nhiên và hòa hợp với khuôn miệng. Những bệnh nhân thuộc nhóm này thường khó điều trị nhất vì răng thật của bệnh nhân có thể có rất nhiều bất thường như đường nứt men, diện mòn, khe thưa, xoay hay lệch lạc nhẹ, hoặc đường viền bất thường, khiến cho việc chế tác phục hình cho giống rất khó khăn và mất thời gian (H5.8 và 5.9).

Giải phẫu răng

Các thành phần tạo nên màu răng rất phức tạp, do đó bác sĩ phải đảm bảo xác định đúng màu răng trên 3 phần răng theo chiều dọc là phần cổ, phần thân và phần rìa cắn (mặt nhai) (H5.10).

Một trong những bước đầu tiên trong việc so màu đó là quan sát xem răng có độ đục cao (opacity) hay độ trong cao (translucency) (H5.11 và H5.12).

Tiếp theo đó bác sĩ mới xác định độ sáng (độ Value), Chroma và Hue trên từng vùng của răng. Những trường hợp thường gặp về độ Chroma cao là màu cam sẫm rất hay gặp ở răng của những bệnh nhân lớn tuổi (H5.13).

Điều kiện so màu

Nguồn sáng và môi trường

Để có kết quả tốt nhất thì việc so màu nên được thực hiện dưới ánh sáng hiệu chỉnh màu (color-corrected lighting) với nhiệt độ màu lí tưởng từ 5,500 K (D55) đến 6,500 K (D65) và chỉ số hoàn màu (color-rendering index) từ 90 hoặc hơn (H5.14).

Việc so màu lí tưởng nhất là dưới điều kiện ánh sáng tự nhiên. Cường độ ánh sáng mạnh làm ảnh hưởng lớn đến khả năng so màu.

Độ rọi (hay độ chiếu sáng – illuminance) phù hợp có thể giúp giảm sự mỏi mắt. Độ rọi (illuminance) từ 1,000 đến 2,000 lux là lí tưởng nhất để so màu.

Hầu hết các bác sĩ đều sử dụng ánh sáng hiệu chỉnh màu từ đèn huỳnh quang trên trần nhà. Ngoài ra còn có thể sử dụng đèn từ sàn nhà, bàn hoặc đèn di động cầm tay (H5.15).

Như đã nói ở bài trước, hiện tượng metamerism là 2 vật thể có đặc tính quang phổ khác nhau, có thể có màu giống nhau trong một điều kiện nào đó, nhưng lại khác màu nhau dưới một điều kiện khác.

Có khá nhiều yếu tố góp phần tạo nên hiện tượng metame, bao gồm nguồn sáng, người quan sát, khoảng cách quan sát và góc độ quan sát.

Vị trí và khoảng cách khi so màu

Khi so màu, tầm mắt bác sĩ nên ngang mức răng và cách từ 25 đến 35 cm (10 đến 14 inch). Môi trường xung quanh vị trí so màu nên có màu xám nhạt.

Khi nói đến vị trí của nguồn sáng và vị trí mắt bác sĩ khi so màu, sự kết hợp giữa góc chiếu sáng và góc nhìn so với bề mặt của răng, được gọi là quang hình học, có vai trò rất quan trọng.

Có nhiều kiểu kết hợp khác nhau giữa các màu này, nhưng phù hợp nhất để đánh giá màu sắc trực quan trong nha khoa là 45 độ / 0 độ hoặc ngược lại.

45 độ / 0 độ nghĩa là, ánh sáng ở góc 45 độ (một hướng, 2 hướng hoặc xung quanh) và răng được quan sát theo hướng vuông góc (0 độ) (H5.16).

Nếu bệnh nhân ngồi thẳng lưng và nguồn sáng từ trên trần nhà thì bóng từ mũi bệnh nhân có thể che phủ vùng so màu.

Các cây so màu phải được giữ tiếp xúc hoặc càng gần vị trí răng cần so màu càng tốt, sau đó chúng phải được căn chỉnh sao cho ánh sáng phản xạ khỏi cây so màu theo cách tương tự như ở răng thật. Quang hình học 45 độ/0 độ thì thường hay được áp dụng trong labo, khi đó nguồn sáng sẽ vuông góc với vùng so màu và kĩ thuật viên quan sát từ góc 45 độ.

Thời điểm và thời gian so màu

Răng bị mất nước sẽ trở nên sáng hơn và nhạt màu hơn, và chúng cần thời gian để trở lại với màu sắc như bình thường, do đó việc so màu phải được thực hiện ngay từ khi bắt đầu điều trị.

Nếu được thì nên đánh bóng răng để loại bỏ mảng bám và vết dính. Một lí do khác cần phải so màu răng ngay từ đầu là để tránh sự mỏi mắt của bác sĩ khi làm việc quá lâu.

Võng mạc sẽ có sự thích nghi nếu ta quan sát một đối tượng liên tục trong khoảng thời gian nhiều hơn vài giây, khiến cho các màu tương tự bắt đầu trở nên giống nhau.

Hiện tượng này đòi hỏi khi so màu phải nhìn thật nhanh, chỉ trong một khoảng thời gian thật ngắn, sau đó cho mắt nghỉ ngơi thay vì nhìn chằm chằm liên tục. Trong khi cho mắt nghỉ ngơi thì nên nhìn vào vật thể màu xám nhạt (nhìn vào phần thân của mỗi bảng so màu). Mỗi khi so màu thì chỉ nên giới hạn thời gian nhìn trong vòng từ 5 đến 7 giây để tránh mỏi mắt và quen màu.

Phương pháp so màu

Phương pháp so màu còn phụ thuộc vào bảng so màu được sử dụng. Tuy nhiên, một điểm tương đồng giữa tất cả các quy trình so màu, đó là kĩ thuật “đại-vừa-tiểu”( “macro-mini-micro”).

1. Chúng ta thường bắt đầu so màu với pha “đại” (macro) bằng cách sử dụng toàn bộ bảng so màu, chọn và đặt sang một bên các nhóm cây so màu thích hợp để so sánh thêm, đồng thời loại bỏ các cây so màu không phù hợp, nhờ vậy giảm thiểu số lượng các cây so màu cần phải chọn tiếp.
2. Trong pha mini, những cây so màu được giữ lại từ pha macro được lựa chọn tiếp, sao cho phù hợp với màu cổ, thân và rìa cắn nhất.
3. Pha “tiểu” (micro) có liên quan đến việc tinh chỉnh và phân tích sự khác biệt về độ Value, độ Chroma và Hue giữa các răng tự nhiên với các cây so màu được chọn trong từ pha mini.

Vị trí khi đặt cây so màu có thể khác nhau phụ thuộc vào phương pháp so màu và mục đích so màu.

So màu pha macro nên sử dụng toàn bộ bảng so màu, sau đó chọn ra một ít cây so màu tiếp tục cho pha mini và pha micro.

Khi mất răng kế bên thì có thể dễ dàng đặt cây so màu vào vị trí răng mất theo đúng hướng răng trên cung hàm. Còn nếu vẫn có răng kế bên thì cây so màu có thể được đặt ở vị trí (1) là giữa răng hàm trên và răng hàm dưới (H5.18) hoặc (2) là kế bên răng cần so màu.

Nếu đặt cây so màu chồng lên vị trí răng kế bên răng cần so màu thì đi ngược lại quy tắc là, nếu một vật đặt trước một vật cùng màu thì vật thể đó sẽ trông nhạt hơn, do đó so màu sẽ không còn chính xác.

Có thể có các kiểu đặt cây so màu như sau:

• Đặt đối đầu (rìa cắn – rìa cắn) (H5.18c) để so màu rìa cắn, nhưng không thể so được màu cổ răng và thân răng.
• Cổ – rìa cắn (H5.18a): ít khi thực hiện.
• Đặt nằm ngang so với răng thật (H5.18b): thường để so màu phần thân răng.

Nếu như sử dụng phương pháp so màu cũ, nghĩa là đặt cây so màu ngay bên cạnh răng cần so thì có thể thực hiện bằng cách nghiêng cây so màu sao cho tạo một góc khoảng 120 độ so với mặt răng cần so màu, sau đó quan sát từ vị trí phân giác của góc này (H5.19 và 5.20).

Mài chỉnh để thay đổi cây so màu

Thay đổi cây so màu bằng cách loại bỏ phần cổ của nó, tương tự như phương pháp được đề xuất bởi McLaren (H5.21).

Phần bờ vai được tạo ra ở một phần ba cổ của cây so màu tạo điều kiện thuận lợi cho việc đặt các cây so màu trên cùng mặt phẳng với răng thật (H5.21c).

Một cách mài chỉnh khác đó là mài bỏ cả phần cổ và phần rìa cắn của cây so màu, chỉ để lại 1/3 giữa, tạo nên cây so màu có dạng vuông như hình 5.22.

Không có phương pháp so màu nào có thể tránh hoàn toàn khỏi sự phức tạp của quá trình tâm vật lý học (psychophysical) khi so màu.

Con người không thể nhìn được màu sắc (Hue), Value và Chroma riêng biệt nhưng có thể thấy được sự khác biệt trong những thông số đó, với nhiều tỷ lệ khác nhau.

Độ Chroma tăng có thể dễ bị nhầm lẫn với độ giảm Value.

Chẳng hạn như, cây A1 trong bảng so màu VITA Classical có độ Value cao hơn B1, nhưng do Chroma của cây A1 thấp hơn nên đôi khi ta dễ bị nhầm lẫn A1 là cây sáng nhất trong bảng (H5.23).

Ngoài ra, cần thận trọng khi điều trị cho những răng vừa tẩy trắng, do chúng có độ Value cao và Chroma thấp.

Một hàm răng quá trắng đôi khi rất khó xác định màu vì nó không phù hợp với hầu hết các cây so màu truyền thống và các cây so màu tẩy trắng thì bị hạn chế về số lượng cũng như phạm vi của chúng.

Giao tiếp giữa bác sĩ và kĩ thuật viên